Latarnia morska na Faros – historia, opis, ciekawostki

Latarnia morska na Faros powstała około 280–279 roku p.n.e. przy wejściu do portu w Aleksandrii i mogła mierzyć od 115 do nawet 180 metrów. Była punktem orientacyjnym dla statków, symbolem potęgi Ptolemeuszy oraz jednym z siedmiu cudów świata starożytnego. Jej historia kryje wiele zagadek – od rzeczywistego wyglądu po okoliczności całkowitego zniszczenia.

Gdzie znajdowała się latarnia na Faros?

Aleksandria została założona w 332 roku p.n.e. przez Aleksandra III Macedońskiego w delcie Nilu. Miasto szybko stało się ważnym ośrodkiem handlu, nauki i kultury hellenistycznego Egiptu. Przy jego rozległym porcie znajdowała się wyspa Faros, położona na Morzu Śródziemnym.

Wyspę połączono ze stałym lądem groblą zwaną Heptastadion. Według części przekazów miała ona około półtora kilometra długości. Przez kolejne stulecia piasek osadzał się w tym miejscu, dlatego dawna grobla przekształciła się w szeroki półwysep – dziś miejscami osiąga około 1,5 kilometra szerokości.

Latarnia stała na północno-wschodnim cyplu wyspy, dokładnie przy wejściu do portu. Żeglarze wpływali do Aleksandrii przez akwen pełen skał i mielizn. Wysoka wieża ułatwiała rozpoznanie brzegu, zanim statek znalazł się w niebezpiecznej strefie przybrzeżnej.

Kto zbudował latarnię morską na Faros?

Budowę rozpoczęto na polecenie Ptolemeusza I, założyciela dynastii Ptolemeuszy. Władca panował w Egipcie od 323 roku p.n.e., lecz nie doczekał ukończenia monumentalnego projektu. Prace zakończono najpewniej za jego syna, Ptolemeusza II, około 279 roku p.n.e.

Projekt przygotował Sostratos z Knidos, grecki architekt i konstruktor, wymieniany w źródłach jako syn Deksifanesa. Wznoszenie budowli trwało prawdopodobnie od 14 do 20 lat, a koszt osiągnął około 800 talentów. Była to suma ogromna nawet dla bogatego państwa Ptolemeuszy.

Inskrypcja Sostratosa

Starożytny zwyczaj nakazywał umieszczać na reprezentacyjnych budowlach napis wychwalający fundatora. Na powierzchni latarni początkowo pojawiła się więc pochwała władcy. Sostratos znalazł jednak sposób, by zachować własne nazwisko dla potomnych.

Architekt wyrył właściwą inskrypcję w kamieniu, a następnie nakazał pokryć ją tynkiem. Gdy warstwa odpadła, ukazały się słowa przypisujące budowlę Sostratosowi i poświęcające ją bogom opiekującym się żeglarzami. O tym podstępie pisali między innymi Strabon, Lukian z Samosat i Pliniusz Starszy.

Aleksander Wielki jako pomysłodawca?

Część historyków przypuszcza, że sama idea budowy mogła narodzić się jeszcze za życia Aleksandra Macedońskiego. Nie ma jednak pewnego dowodu potwierdzającego tę hipotezę. Za formalnego fundatora uznaje się Ptolemeusza I, a za projektanta – Sostratosa z Knidos.

Jak wyglądała aleksandryjska latarnia?

Dokładny wygląd budowli pozostaje niepewny. Zachowały się opisy autorstwa Strabona, Lukiana i Pliniusza, relacje późniejszych podróżników, monety Ptolemeusza II oraz fragmenty odnalezione pod wodą. Rekonstrukcje znane z książek i muzeów są więc częściowo wynikiem interpretacji.

Najczęściej odtwarza się ją jako konstrukcję złożoną z trzech zasadniczych części. Dolna kondygnacja miała plan kwadratu, wyższa była prawdopodobnie ośmiokątna, a najwyższa – okrągła. Całość wieńczyła kopuła wsparta na ośmiu kolumnach, nad którą ustawiono posąg Posejdona o wysokości około 7 metrów.

Inny opis wspomina o dolnym pałacu z czterema narożnymi wieżami. Z jego środka miała wyrastać zwężająca się wieża zakończona blankami. Wyżej znajdowała się mniejsza konstrukcja, otwarta sala kolumnowa i palenisko rozpalane po zmierzchu.

Jak działał sygnał świetlny?

Na szczycie rozpalano ognisko, a opał transportowano wyżej na grzbietach osłów i za pomocą tragarzy. Według części przekazów metalowe lustra odbijały światło, zwiększając jego widoczność z morza. Taki system nie przypominał nowoczesnej optyki, lecz dla antycznych żeglarzy stanowił ważną pomoc nawigacyjną.

W dolnych kondygnacjach mogła znajdować się winda do transportu drewna oraz cysterna ze słodką wodą. Jeśli te elementy rzeczywiście istniały, budowniczowie przewidzieli nie tylko funkcję reprezentacyjną, ale również codzienną obsługę wysokiej wieży.

Jaką rolę pełniła latarnia na Faros?

Jej podstawowym zadaniem było wskazywanie drogi do portu w Aleksandrii. Światło oraz sama sylwetka wieży pozwalały marynarzom rozpoznać wejście do miasta z dużej odległości. Przy trudnych warunkach pogodowych orientacyjny punkt na brzegu mógł decydować o bezpiecznym zakończeniu rejsu.

Budowla miała także wymowę polityczną. Aleksandria była miastem greckim położonym w Egipcie, siedzibą władców, uczonych i kupców. W jej pobliżu działały Biblioteka Aleksandryjska, licząca w szczytowym okresie około 700 tysięcy zwojów, oraz Muzejon – uznawany za drugą uczelnię wyższą na świecie.

Biblioteka pełniła funkcję przybudówki do Muzejonu, który był instytutem badawczym. Z Aleksandrią związani byli między innymi Euklides, Eratostenes, Heron, Hipparch i Klaudiusz Ptolemeusz. Latarnia dopełniała ten obraz jako widoczny z morza znak bogactwa oraz ambicji miasta.

Kiedy zniszczono latarnię na Faros?

Budowla przetrwała wiele stuleci, lecz stopniowo traciła pierwotny kształt. Uszkodziły ją działania wojenne, przebudowy oraz trzęsienia ziemi. W IX wieku dolną część zaadaptowano na meczet, którego orientacja północ–południe była nietypowa dla tego typu obiektu.

Silne wstrząsy odnotowano między innymi w latach 1261, 1303 i 1323. Kolejne trzęsienie, datowane w części opracowań na 1326 rok, doprowadziło do zawalenia znacznej części konstrukcji. Inne źródła wskazują rok 1375 jako moment ostatecznego zniszczenia wieży.

Ostatnie pozostałości wykorzystano pod koniec XV wieku. Sułtan mamelucki Kajtbaj, znany także jako Kait Bej, zbudował fort na fundamentach latarni, używając części jej kamieni. W 1962 roku włoski płetwonurek odkrył pod wodą kolumny i inne elementy, które przypisano Faros.

Skąd pochodzi słowo faros?

Nazwa wyspy przetrwała w wielu językach. Francuskie phare, włoskie i hiszpańskie faro, portugalskie farol oraz greckie faros oznaczają latarnię morską lub nawiązują do jej nazwy. Dawna budowla zniknęła z powierzchni morza, lecz jej określenie pozostało w języku.