Najstarsze miasto w Polsce – które z nich zasługuje na ten tytuł?

Za najstarsze miasto w Polsce pod względem prawnym uznaje się Złotoryję, lokowaną przed 1211 rokiem. Kalisz ma jednak starszą wzmiankę pisaną, a Biskupin jest znacznie wcześniejszym ośrodkiem osadniczym. O tym, który tytuł najlepiej pasuje do każdego z tych miejsc, decyduje przyjęte kryterium.

Dlaczego trudno wskazać najstarsze miasto w Polsce?

Słowo miasto może oznaczać zarówno dużą osadę, jak i jednostkę posiadającą formalne prawa miejskie. W Polsce te dwa pojęcia przez długi czas nie były tożsame. Grody funkcjonowały już we wczesnym średniowieczu, lecz lokacje na prawie niemieckim zaczęły się upowszechniać dopiero w XIII wieku.

Historycy i archeolodzy biorą pod uwagę kilka oznak miejskiego charakteru. Są nimi gęsta zabudowa, targ, wyspecjalizowane rzemiosło, siedziba władcy, fortyfikacje oraz wyraźny układ ulic. W przypadku miasta formalnego najłatwiej przyjąć datę aktu lokacyjnego, choć nie zawsze dokument zachował się do naszych czasów.

Dlatego odpowiedź zależy od pytania. Czy chodzi o najstarszą osadę, najwcześniejszą wzmiankę w źródle, najdawniejszy gród, czy pierwsze miasto lokowane według zachodniego modelu prawnego?

Co oznacza lokacja na prawie niemieckim?

Lokacja porządkowała życie osady i nadawała mieszkańcom przywileje odmienne od tych, które obowiązywały na wsi. Władca określał zasady handlu, sądownictwa, dziedziczenia oraz organizacji władz miejskich. Miasto otrzymywało też wyznaczony obszar, rynek lub główną ulicę oraz działki dla mieszczan.

Prawo magdeburskie

Prawo magdeburskie stało się najczęściej stosowanym wzorem na ziemiach polskich. Typowy układ obejmował prostokątny rynek i ulice przecinające się pod kątem prostym. Na jego odmianach lokowano między innymi Kraków, Poznań, a także miasta śląskie.

Z czasem powstały lokalne warianty, w tym prawo średzkie i chełmińskie. Kalisz otrzymał przywilej na prawie średzkim, natomiast Kraków został lokowany na prawie magdeburskim w 1257 roku.

Prawo lubeckie

Prawo lubeckie dominowało przede wszystkim w ośrodkach nadbałtyckich, powiązanych z handlem morskim i Związkiem Hanzeatyckim. W takim układzie centralną rolę często odgrywała długa ulica handlowa, a nie regularny rynek. Przykładem jest Gdańsk.

Złotoryja – najstarsze miasto według aktu lokacyjnego

Złotoryja znajduje się na Śląsku, czyli w regionie, w którym w XIII wieku przeprowadzono najwięcej lokacji. W 1211 roku książę Henryk I Brodaty nadał jej przywilej korzystania z prawa miejskiego związanego z Magdeburgiem. Dokument ten sprawia, że miejscowość zajmuje pierwsze miejsce w zestawieniach najstarszych miast Polski.

Początki Złotoryi wiązały się z wydobyciem złota. Górnicy przybywali na Dolny Śląsk już w XII wieku, a osada rozwijała się dzięki pracy kopaczy, handlowi i korzystnemu położeniu komunikacyjnemu. Nazwa miejscowości nawiązuje do złotonośnych terenów.

Nie zachował się pierwotny akt w formie pozwalającej bez zastrzeżeń ustalić każdy szczegół lokacji. Historycy przyjmują jednak, że nastąpiła ona przed 1211 rokiem. W XIII wieku na Śląsku lokowano łącznie 128 miast, w tym 101 książęcych, 21 kościelnych i 6 rycerskich.

Kalisz – najstarsza wzmianka pisana?

Kalisz zawdzięcza swoją pozycję przede wszystkim Klaudiuszowi Ptolemeuszowi. Grecki geograf działający w Aleksandrii wymienił w II wieku n.e. miejscowość Calisia, położoną na domniemanej trasie bursztynowego szlaku. Czy chodziło o dzisiejszy Kalisz? Tego nie da się potwierdzić.

Starożytne mapy miały duży margines błędu, a sama nazwa nie rozstrzyga sprawy. Część językoznawców wywodzi nazwę Kalisz od prasłowiańskiego określenia bagna, nie od Calisii. W okolicach miasta znaleziono liczne zabytki rzymskie, lecz brakuje dowodu, który łączyłby je bezpośrednio z dużym ośrodkiem opisanym przez Ptolemeusza.

Jan Długosz w XV wieku wskazał Kalisz jako najstarsze miasto polskie. Jego opinia przez stulecia kształtowała lokalną tradycję. Dzisiejszy Kalisz wyrósł jednak ze słowiańskiego grodu Zawodzie, rozwijającego się co najmniej od IX wieku, a prawa miejskie uzyskał dopiero w XIII wieku, prawdopodobnie około 1257 roku.

Biskupin i słowiańskie grody przed lokacją

Jeżeli przyjąć kryterium archeologiczne, pierwszeństwo może należeć do Biskupina. Osadę związaną z kulturą łużycką datuje się na VIII wiek p.n.e. Badania drewnianych elementów wykazały, że część dębów ścięto w 748 roku p.n.e. Był to ufortyfikowany ośrodek z regularną zabudową, lecz nie miasto w średniowiecznym znaczeniu prawnym.

Znalezisko odkryto w 1933 roku, gdy poziom wody w Jeziorze Biskupińskim wyraźnie opadł. Sprawę nagłośnił nauczyciel Walenty Szwajcer. Drewniane konstrukcje, wały i układ domów pokazują wysoki poziom organizacji społecznej mieszkańców.

Grody i podgrodzia

Od X wieku powstawały grody słowiańskie, które pełniły funkcje obronne, administracyjne i gospodarcze. Wokół części z nich rozwijały się podgrodzia, nazywane suburbium. Mieszkali tam rzemieślnicy, kupcy i ludność służebna, a z czasem wyznaczano także miejsca targowe.

Gall Anonim wymienił Gniezno, Poznań, Wrocław, Sandomierz, Kraków i Płock jako główne siedziby państwa. Nie były to miasta lokowane na prawie niemieckim, lecz ważne ośrodki władzy i wymiany. W okresie panowania Bolesława Krzywoustego Kraków, Wrocław, Wolin, Gniezno i Kołobrzeg zaliczano do największych centrów, liczących około 4–5 tysięcy mieszkańców.

Kraków

Kraków rozwijał się wokół Wawelu i podgrodzia Okół. W XII wieku wyróżniał się dużą skalą kamiennego budownictwa romańskiego. Lokacja z 1257 roku, przeprowadzona przez Bolesława Wstydliwego, nadała miastu uporządkowany model prawny i przestrzenny.

Możliwa wcześniejsza lokacja Krakowa, datowana czasem na około 1220–1228 rok, pozostaje przedmiotem dyskusji. Najazd tatarski z 1241 roku zniszczył znaczną część zabudowy, dlatego późniejszy przywilej mógł porządkować także odbudowę istniejącego ośrodka.

Wolin

Wolin przeżywał największy rozkwit od X do połowy XI wieku. Był portem handlu dalekosiężnego, w którym spotykali się kupcy z różnych części Bałtyku. Niektórzy badacze szacują, że liczba mieszkańców mogła sięgać 10 tysięcy.

Ośrodek tworzyły drewniane domy, pomosty, wały i zaplecze sąsiednich osad. W centrum znajdowała się świątynia pogańska. Wolin został podbity przez Mieszka I, lecz panowanie piastowskie na wyspie trwało krótko. Formalną lokację otrzymał dopiero w 1278 roku.

Najstarsze lokacje miejskie w Polsce

Daty części lokacji są przybliżone, ponieważ dokumenty zaginęły albo zachowały się jedynie późniejsze wzmianki. Najczęściej przywoływana lista wygląda następująco:

1. Złotoryja – przed 1211 rokiem
2. Lwówek Śląski – przed 1217 rokiem
3. Opole – przed 1217 rokiem
4. Racibórz – około 1217 roku
5. Leśnica – 1217 rok
6. Sobótka – 1221 rok
7. Cieszyn – przed 1223 rokiem
8. Środa Śląska – przed 1223 rokiem
9. Nysa – 1223 rok
10. Ujazd – 1223 rok

W takim zestawieniu Złotoryja jest najstarszym miastem Polski. Kalisz pozostaje kandydatem do miana najstarszego miasta o najwcześniejszej wzmiance pisanej, lecz identyfikacja Calisii z dzisiejszym Kaliszem nie została dowiedziona. Biskupin jest jeszcze starszy jako osada, ale nie spełnia średniowiecznego kryterium miasta lokowanego.